ගොටුකොළ (Centella asiatica): ශ්‍රී ලාංකිකයින් උදෑසන ආහාරයට ගන්නා මොළයට හිතකර ඖෂධය

ඖෂධීය ශාක අතර ගොටුකොළ (Centella asiatica) සුවිශේෂී වන්නේ, බොහෝ ශ්‍රී ලාංකිකයින් එය ඖෂධයක් යැයි නොසිතාම පරිභෝජනය කරන බැවිනි — අමුවෙන් කපා සම්බෝලයක් ලෙස හෝ උදෑසනට කොළ කැඳ ලෙස සකසා ගෙන ඔවුන් එය ආහාරයට ගනී. එසේම, එය සැබවින්ම ප්‍රබල සායනික සාක්ෂි සහිත සාම්ප්‍රදායික ඖෂධ පැළෑටි කිහිපයෙන් එකකි, නමුත් ඒ එය වඩාත් ප්‍රසිද්ධියට පත්ව ඇති කාරණය සඳහා නම් නොවේ.

උද්භිද විද්‍යාත්මක සහ සංස්කෘතික පසුබිම

ගොටුකොළ යනු Apiaceae පවුලට — කොත්තමල්ලි වලට නෑකම් කියන — අයත්, කුඩා බිම් දිගේ ඇදෙන බහු වාර්ෂික ශාකයකි. එයට දිගු දඬු සහිත, පංකාවක හැඩැති දාර සහිත සුවිශේෂී පත්‍ර ඇති අතර තෙත් බිම්, කුඹුරු ඉවුරු සහ තණකොළ සහිත බිම් හරහා ධාවක මගින් පැතිරේ.

ආයුර්වේදයේ එය බුද්ධිය ප්‍රබෝධමත් කරන මේධ්‍ය රසායන ඖෂධයක් ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇති අතර, ඇතැම් ප්‍රදේශවල එය ලුනුවිල සමඟ බ්‍රාහ්මී යන නාමය හවුලේ භාවිතා කරයි — මෙය දැනගත යුතු දිගු කාලීන ව්‍යාකූලත්වයකි.

ශාක රසායන විද්‍යාව

මෙහි ක්‍රියාකාරීත්වය පැමිණෙන්නේ centelloids ලෙස පොදුවේ හැඳින්වෙන pentacyclic triterpenoid saponins මගිනි: asiaticoside, madecassoside, asiatic acid සහ madecassic acid.

පර්යේෂණ මගින් පෙන්වා දෙන්නේ කුමක්ද?

ශිරා අක්‍රියතාව (Venous insufficiency) — ප්‍රබල සාක්ෂි

මෙය ගොටුකොළ සඳහා ඇති හොඳම සාක්ෂි සහිත භාවිතය වන අතර, මිනිසුන් බලාපොරොත්තු වන භාවිතය මෙය නොවේ. නිදන්ගත ශිරා අක්‍රියතාව සහ නහර ගැට ගැසීමේ රෝගය (varicose veins) සඳහා Centella asiatica හි අනුමාපිත නිස්සාරණය පාලිත සායනික පරීක්ෂණ ගණනාවකදී (Pointel ගේ පරීක්ෂණ ඇතුළුව) අධ්‍යයනය කර ඇත. එමගින් පාද ඉදිමීම අඩුවීම සහ ක්ෂුද්‍ර රුධිර සංසරණය වැඩිදියුණු වීම වාර්තා කර ඇත. එහි ඇති triterpenes මගින් කොලජන් නිෂ්පාදනය උත්තේජනය කරන අතර රුධිර නාල බිත්තිවල ශක්තිමත් බව වැඩි දියුණු කරයි. යුරෝපයේ සමහර ප්‍රදේශවල මෙය සඳහා ගොටුකොළ නිස්සාරණය පිළිගත් ශාකමය ඖෂධයකි (phytomedicine).

තුවාල සුව කිරීම සහ කැළැල්

මෙය මනාව සනාථ වී ඇත. Madecassoside මගින් fibroblast වර්ධනය සහ කොලජන් තැන්පත් වීම ප්‍රවර්ධනය කරන අතර, ජාත්‍යන්තරව කැළැල් පාලනය කරන නිෂ්පාදනවල centella නිස්සාරණ අඩංගු වේ.

මතකය සහ බුද්ධිය — ප්‍රසිද්ධ භාවිතය සහ දුර්වල සාක්ෂි

මොළයට හිතකර ආහාරයක් ලෙස ගොටුකොළවලට ඇති කීර්තිය බොහෝදුරට රඳා පවතින්නේ සම්ප්‍රදාය සහ ඩෙන්ඩ්‍රයිට් (dendrite) වර්ධනය පෙන්නුම් කරන සත්ව පර්යේෂණ මතය. මිනිසුන් යොදාගෙන කළ පරීක්ෂණ පවතින නමුත් ඒවා කුඩා මෙන්ම මිශ්‍ර ප්‍රතිඵල ලබා දී ඇත. ඇල්සයිමර් (Alzheimer's) රෝගය පාලනය කිරීම පිළිබඳ පුළුල්ව පැතිරී ඇති ප්‍රකාශ පදනම් වී ඇත්තේ මිනිසුන් තුළ පෙන්වා දී ඇති දත්ත මත නොව, ඇමයිලොයිඩ් (amyloid) මත කළ විද්‍යාගාර පර්යේෂණ අනුසාරයෙනි.

ගොටුකොළ ආහාරයට ගන්නා ආකාරය

ගොටුකොළ සම්බෝලය: අමුවෙන් සිහින්ව ලියා ගත් කොළ සහ දඬු ගා ගත් පොල්, රතු ලූනු, අමු මිරිස්, දෙහි සහ ලුණු සමඟ කලවම් කර ගනී.

කොළ කැඳ: කොළවල යුෂ සහල් සහ පොල් කිරි සමඟ පිස ගනී — මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ සම්භාව්‍ය ඖෂධීය කැඳ වර්ගයයි.

මෙය ආහාරයක් ලෙස ගැනීම එය පරිභෝජනය කරන සාමාන්‍ය ආකාරය වන අතර එය වඩාත් ආරක්ෂිත ක්‍රමයද වේ.

ආරක්ෂාව සහ පූර්වාරක්ෂාවන්

ගොටුකොළ ආහාරයක් ලෙස — සම්බෝල, කොළ කැඳ — ඉතා ආරක්ෂිත වන අතර අනිවාර්යයෙන්ම ආහාරයට ගත යුතු එකකි. පහත දැක්වෙන අනතුරු ඇඟවීම් අදාළ වන්නේ සාන්ද්‍රිත නිස්සාරණ සහ ඖෂධීය අතිරේක (supplements) සඳහා පමණි.

Centella අතිරේක (supplements) අක්මාවට හානි වීම් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇත. Centella asiatica අඩංගු නිෂ්පාදන මගින් හෙපටයිටිස් (අක්මාව ප්‍රදාහය) ඇති වූ අවස්ථා වාර්තා වී ඇති අතර, ඒවා ගැනීම නැවැත්වූ විට රෝගය සුව වී ඇත. මෙය කලාතුරකින් සිදුවන අතර ආහාරයට ගන්නා ප්‍රමාණයන් මෙයට හේතු නොවේ. නමුත් ඔබ යම් ඖෂධීය අතිරේකයක් ලබා ගන්නේ නම් සහ ඔබේ ඇස් හෝ සම කහ පැහැ වීම, මුත්‍රා තද පැහැ වීම හෝ අසාමාන්‍ය වෙහෙසක් දැනෙන්නේ නම් එය නවතා වහාම වෛද්‍යවරයකු හමුවන්න. ඔබට අක්මාවේ රෝගයක් ඇත්නම් සාන්ද්‍රිත නිස්සාරණ ලබා නොගන්න.

එය ඉතා හොඳින් සෝදන්න. ගොටුකොළ නිතරම කාණු සහ කුඹුරු අසල තෙත් බිම් දිගේ ඇදෙමින් වැඩෙන අතර, එය සම්බෝල සඳහා අමුවෙන් ආහාරයට ගැනේ — මෙය මෙම වෙබ් අඩවියේ ඇති වෙනත් ශාක වලට වඩා වෙනස් තත්වයකි. වතුර කිහිප වතාවක් මාරු කරමින් එය සෝදන්න. දූෂිත ජලයේ වැවුණු පලාවර්ග සැබෑම ගැටලුවක් බැවින්, ඔබ විශ්වාස කරන ස්ථානයකින් පමණක් එය මිලදී ගන්න.

වෛද්‍ය උපදෙස් නොමැතිව ගර්භණී සමයේදී සහ මව්කිරි දෙන සමයේදී ඖෂධීය ප්‍රමාණවලින් ලබා ගැනීමෙන් වළකින්න; ආහාරයක් ලෙස සම්බෝල ගැනීම ගැටළුවක් නොවේ. ගොටුකොළ මගින් නිදිමත ගෙන දෙන ඖෂධවල බලපෑම වැඩි කළ හැකි අතර, අධික මාත්‍රාවලින් ගත් විට රුධිරයේ සීනි සහ කොලෙස්ටරෝල් සුළු වශයෙන් ඉහළ නැංවිය හැක. ශල්‍යකර්මයකට සති දෙකකට පෙර මෙහි අතිරේක ලබා ගැනීම නතර කරන්න. Apiaceae පවුලේ සාමාජිකයෙකු ලෙස, එම පවුලේ ශාකවලට ආසාත්මිකතාවයක් (allergy) ඇති පුද්ගලයින්ට එයින් ප්‍රතික්‍රියා ඇති විය හැකි අතර, බාහිරව ආලේප කිරීමේදී contact dermatitis නම් සමේ රෝගී තත්ත්වය ඇති විය හැකි බව වාර්තා වී ඇත.