අරුද (Ruta graveolens): ළදරුවන්ට නුසුදුසු, ප්‍රබල සාම්ප්‍රදායික ඔසුවක්

අරුද (Ruta graveolens) ශ්‍රී ලාංකීය නිවාස ඉදිරිපිට පෝච්චිවල මෙන්ම ශ්‍රී ලාංකීය කුමාර වෙදකමේ (ළමා රෝග වෙදකම) ද දක්නට ලැබෙන ශාකයකි. එහිදී ළදරුවන්ගේ බඩේ කැක්කුම් සඳහා අරුද ලබා දීම බොහෝ කාලයක සිට සිදු කෙරේ. නමුත් මෙම ශාකය වැඩිහිටියන්ට පවා මාරාන්තික විය හැකි බව අප අමතක නොකළ යුතුය. මෙම කරුණු දෙකම මතක තබා ගත යුතු අතර, ඒවා එකිනෙක ගැටෙන විට ඖෂධීය විෂවේදය (toxicology) පිළිබඳව වඩාත් සැලකිලිමත් විය යුතුය.

උද්භිද විද්‍යාත්මක සහ සංස්කෘතික පසුබිම

අරුද යනු Rutaceae (පැඟිරි කුලයට) කුලයට අයත්, බහු වාර්ෂික සදාහරිත කුඩා පඳුරු සහිත ශාකයකි. මෙහි නිල්-කොළ පැහැති, ගැඹුරට බෙදුණු කොළ සහ කුඩා කහ පැහැති මල් පොකුරු දැකිය හැක. බෝල්කන් කලාපයට ආවේණික වූ මෙය සියවස් ගණනාවක සිට අප රටේ ද වගා කෙරේ. තලාගත් විට එහි සැර, සුවිශේෂී සුවඳක් වහනය වන අතර එය අධික තිත්ත රසයකින් යුක්ත වේ.

මෙය ඖෂධීය වටිනාකමට ඔබ්බට ගිය සංස්කෘතික වටිනාකමකින් ද යුක්තය: ආරක්ෂාව සඳහා අරුද අත්තක් ළමුන්ගේ ඇඳුමේ ගැටගැසීම හෝ නිවසේ තබා ගැනීම සිදු කෙරේ. එසේම සංස්කෘතීන් රැසක ඖෂධයක් ලෙස මෙන්ම ශාන්තිකර්ම සඳහා ද මෙය භාවිත කෙරේ — ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙන් herb-of-grace යන නම ලැබී ඇත්තේ ද මේ නිසාය.

ශ්‍රී ලාංකීය දේශීය වෛද්‍ය විද්‍යාවේ සාම්ප්‍රදායික භාවිතයන්

ජීර්ණ පද්ධතියේ කැක්කුම් සඳහා

අරුද වලට මස්පිඬු පෙරළීම් සහ කැක්කුම් සමනය කිරීමේ (antispasmodic) මෙන්ම වාතය පිට කිරීමේ (carminative) හැකියාවක් ඇති බැවින්, වැඩිහිටියන්ගේ බඩේ කැක්කුම් සහ වාතය පිරීම වැනි තත්ත්වයන් සඳහා සාම්ප්‍රදායිකව භාවිත කෙරේ.

ආර්තවය ක්‍රමවත් කිරීම

මෙය සම්භාව්‍ය emmenagogue ඖෂධයකි — ප්‍රමාද වූ ආර්තවය ඇති කිරීම සඳහා සාම්ප්‍රදායිකව භාවිත කෙරේ. මෙහි ඇති භයානකත්වය හටගන්නේ ද මෙම භාවිතයෙනි.

ශ්වසන රෝග සඳහා

කැස්ස සහ පපුවේ හිරවීම සඳහා කොළ කසාය සාම්ප්‍රදායිකව භාවිත කෙරේ.

හිසරදය

තලාගත් කොළ නළලේ දෙපස ආලේප කිරීම.

පර්යේෂණ මගින් පෙන්වා දෙන දේ

අරුද වල රසායනික සංයුතිය පිළිබඳව මනාව අධ්‍යයනය කර ඇත. මෙහි bergapten, xanthotoxin සහ psoralen ඇතුළු furanocoumarins ද, quinoline alkaloids සහ rutin නැමති flavonoid වර්ගය ද (මෙම නම ශාකයේ නමින්ම සෑදී ඇත) අඩංගු වේ. රසායනාගාර අධ්‍යයනවලින් පෙන්වා දෙන පරිදි, මෙහි ඇති antispasmodic, ප්‍රති-ප්‍රදාහ (anti-inflammatory) සහ ප්‍රතිජීවක ක්‍රියාකාරීත්වය එහි සාම්ප්‍රදායික ජීර්ණ පද්ධතියේ භාවිතයන්ට අනුකූල වේ.

අරුද සමේ ගෑවුණු විට දැවිල්ලක් ඇති වන්නේ මෙහි අඩංගු furanocoumarins නිසාවෙනි. මේවා phototoxic (ආලෝකයට ප්‍රතික්‍රියා කරන) සංයෝග වේ: නැවුම් ශාකය සමේ ස්පර්ශ වී ඉන්පසු හිරු එළියට නිරාවරණය වීමෙන් phytophotodermatitis තත්ත්වය — එනම් සමේ දියර පිරුණු බිබිලි සහිත දැඩි පිළිස්සුම් තුවාල ඇති විය හැකි අතර, ඒවා සුව වූ පසු ද කැලැල් ඉතිරි විය හැක. චර්ම රෝග පිළිබඳ සඟරාවල මෙවැනි රෝගීන් පිළිබඳ නිරන්තරයෙන් වාර්තා වන අතර, බොහෝ විට ඔවුන් ගෙවතු වගාකරුවන් වේ.

මෙහි ඇති බරපතළම විෂ සහිත බව ගැබ්ගැනීම් වලට බලපායි. අරුද වල ඇති emmenagogue ගුණය හේතුවෙන් බොහෝ රටවල මෙය සාම්ප්‍රදායික ගබ්සා කාරකයක් ලෙස භාවිත කර ඇත. එලෙස භාවිත කළ කාන්තාවන්ගේ අක්මාවට හානි වීම, වකුගඩු අකර්මණ්‍ය වීම සහ අවයව කිහිපයක් අකර්මණ්‍ය වීම (multi-organ failure) වැනි දරුණු විෂ වීම් සහ මරණයට පත් වූ අවස්ථා වෛද්‍ය සාහිත්‍යයේ වාර්තා වේ. ගැබ් ගැනීමක් අවසන් කිරීමට අවශ්‍ය මාත්‍රාව සහ අවයව වලට හානි කරන මාත්‍රාව අතර ඇත්තේ ඉතා සුළු වෙනසකි. ගැටලුව ඇත්තේ එතැනයි.

අරුද සකස් කරන ආකාරය

ජීර්ණය පහසු කරන පානය (වැඩිහිටියන්ට): වියළි කොළ ස්වල්පයක් කෙටි වේලාවක් තම්බා සෙමින් පානය කිරීම. අරුද භාවිත කළ යුත්තේ ඉතා සුළු ප්‍රමාණවලින් මිස හැඳි ගණනින් නොවේ.

බාහිර ආලේපයක් ලෙස: තලාගත් කොළ නළලේ දෙපස ආලේප කිරීම — (පහත දක්වා ඇති phototoxicity අනතුරු ඇඟවීම සැලකිල්ලට ගනිමින්).

ආරක්ෂාව සහ පූර්වාරක්ෂාවන්

ළදරුවන්ට හෝ කුඩා දරුවන්ට අරුද ලබා නොදෙන්න. මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ සාම්ප්‍රදායික කුමාර වෙදකමට පටහැනි වුවත්, නිවැරදිම උපදෙස මෙයයි. අරුද වැඩිහිටියන්ගේ පවා අක්මාවට සහ වකුගඩු වලට හානි කිරීමට තරම් ප්‍රබල ඖෂධයකි; එසේ නම් ළදරුවෙකුට ඔරොත්තු දෙන මාත්‍රාව ඊටත් වඩා ඉතා කුඩාය. බඩේ කැක්කුම (colic) ළදරුවාට අපහසුවක් ගෙන දුන්නද එය තාවකාලික මෙන්ම හානිකර නොවන තත්ත්වයකි. ඒ සඳහා මෙවැනි අවදානමක් ගැනීම කිසිසේත්ම නුසුදුසුය. ළදරුවෙකු නොකඩවා හඬන්නේ නම්, ඊට නිශ්චිත හේතුව වෛද්‍යවරයකු ලවා පරීක්ෂා කර ගත හැක. දරුවෙකු අසල අරුද අත්තක් තැබීමේ සිරිතෙන් කිසිවකුටත් හානියක් නොවේ; නමුත් එහි යුෂ ළදරුවෙකුගේ කටට දැමීම සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් ක්‍රියාවකි.

කිසිවිටෙකත් අරුද යුෂ හෝ කිසිදු ශාක යුෂයක් කනට නොදමන්න. කන් බෙරය සිදුරු වී ඇත්නම් — එය ඔබට බාහිරින් බලා දැනගත නොහැක — කන මැදට යන දියරයක් නිසා කනට ස්ථිර හානියක් සහ ශ්‍රවණාබාධ ඇති විය හැකි අතර, ශාක කොටස් මගින් ආසාදන ද ඇති විය හැක. කනේ කැක්කුම සඳහා වෛද්‍යවරයකු හමුවිය යුතු මිස බින්දු දැමීම නොකළ යුතුය.

ගර්භණී සමයේදී අරුද භාවිතයෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම වැළකිය යුතුය. මෙය ලේඛනගත සාම්ප්‍රදායික ගබ්සා කාරකයක් වන අතර, ඒ සඳහා මෙය භාවිත කිරීමට ගිය කාන්තාවන් මියගොස් ඇත. ඔබට ගැබ් ගැනීමක් අවසන් කිරීමට අවශ්‍ය නම්, ඒ සඳහා සායනයක සුරක්ෂිත විකල්ප ඇත; අරුද යනු ඉන් එකක් නොවේ.

නැවුම් ශාකය පරිස්සමින් හැසිරවිය යුතු අතර දෑත් සෝදා ගත යුතුය: ශාකයේ යුෂ සමේ තැවරී හිරු එළියට නිරාවරණය වූ විට, එහි අඩංගු furanocoumarins මගින් සමේ බිබිලි සහිත දැඩි පිළිස්සුම් තුවාල ඇති කරයි. ශාකය කප්පාදු කිරීමේදී අත්වැසුම් පළඳින්න, සහ දැඩි හිරු එළිය ඇති දිනවල එය ස්පර්ශ කිරීමෙන් වළකින්න. විශාල මාත්‍රාවන් විෂ සහිත වන අතර — ආමාශයේ වේදනාව, වමනය සහ අක්මාවට හානි සිදුවිය හැක — එබැවින් කුඩා ප්‍රමාණවලින් කෙටි කාලයකට පමණක් භාවිත කරන්න. ඔබට අක්මා හෝ වකුගඩු රෝග තිබේ නම් මෙය භාවිතයෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම වළකින්න. මව්කිරි දෙන කාලයේදී ද මෙය භාවිත නොකරන්න.