සපත්තු මල් (Hibiscus rosa-sinensis): කෙස් සහ තේ සඳහා රතු වද මල

ශ්‍රී ලංකාවේ බොහෝ ගෙවතුවල වැට අද්දර සපත්තු මල් පඳුරක් දැකිය හැකියි. උදෑසන පිපෙන විශාල රතු මල් සවස් වන විට පරවී යයි. ඉස්සර මල් පෙති සපත්තුවල අතුල්ලා ඒවා දිලිසෙන්නට සැලැස්වූ නිසා මේ නම ලැබුණු බව කියැවේ. එහෙත් අපේ ආච්චිලා එය භාවිත කළේ කොණ්ඩ තෙල් සෑදීමට, කොළවලින් හිස සේදීමට සහ රතු පැහැති මල් තේ එකක් සෑදීමටයි.

උද්භිද විද්‍යාත්මක හා සංස්කෘතික පසුබිම

Hibiscus rosa-sinensis යනු මැල්වේසී (Malvaceae) කුලයට අයත් සදාහරිත පඳුරකි. දිලිසෙන, දැති සහිත දාර ඇති කොළ සහ මැදින් දිගු රේණු දණ්ඩක් නෙරා ආ බටනළ හැඩැති මල් එහි ලක්ෂණයි. බොහෝ කලකට පෙර නැගෙනහිර ආසියාවේ සිට පැමිණි මෙම ශාකය අද යාපනයේ සිට කඳුකරය දක්වා පහසුවෙන් වැවේ. ඖෂධ සඳහා තෝරා ගන්නේ පෙති පහක් ඇති සාම්ප්‍රදායික රතු මලයි. සිංහලෙන් සපත්තු මල් හෝ වද මල් ලෙසත්, සංස්කෘතයෙන් ජපා හෝ ජපාපුෂ්ප ලෙසත් හැඳින්වෙන මෙය ආයුර්වේදයේ කෙස්වලට සහ රුධිර වහනය ආශ්‍රිත රෝගවලට හිතකර ලෙස සැලකේ. රතු වද මල් දේවාල සහ කෝවිල්වල පූජාවටද බහුලව යොදා ගැනේ.

ශ්‍රී ලාංකීය දේශීය වෛද්‍ය ක්‍රමයේ භාවිතයන්

• කොණ්ඩ තෙල් — කෙස් ගැලවීම, හිසේ හොරි සහ අකලට කෙස් පැසීම සඳහාත් හිස සිසිල් කිරීමටත් මල් සහ කොළ පොල්තෙල්වල පිසා භාවිත කරයි.
• කොළ ෂැම්පු — අමු කොළ වතුරේ තලා ගත් විට ලැබෙන ලිස්සන සුළු පෙණ සහිත දියරයෙන් හිස සෝදා කෙස් මෘදු කරයි.
• මල් තේ — මල් පෙති උණු වතුරේ දමා සිසිලස ගෙන දෙන පානයක් ලෙස බොයි.
• අධික ඔසප් රුධිර වහනය — අධික ඔසප් රුධිර වහනය සඳහා මලෙන් සාදන ඖෂධ යොදා ගැනේ.

විද්‍යාත්මක පර්යේෂණවලින් හෙළි වන දේ

කෙස්: මීයන් යොදාගත් අධ්‍යයනයකදී, කොළ සහ මල්වලින් ලබාගත් තෙල් සාර ලොම් කපා ඉවත් කළ සමෙහි දින 30ක් ගැල්වූ විට කෙස් වර්ධනය දිරිමත් වූ අතර, මලට වඩා කොළ සාරය ඵලදායී විය. වද මල් කොණ්ඩ තෙල් මිනිසුන් මත අත්හදා බැලූ පරීක්ෂණයක් නැත.

රුධිර පීඩනය: කුඩා පරීක්ෂණ පහක (පුද්ගලයන් 390) ප්‍රතිඵල එකතු කළ 2015 විශ්ලේෂණයකට අනුව හිබිස්කස් තේ මගින් රුධිර පීඩනය 7.6/3.5 mmHg පමණ අඩු විය — එහෙත් එම තේ සාදන්නේ රොසෙල් (Hibiscus sabdariffa) නම් වෙනත් ශාකයක ඇඹුල් රතු මණිපත්‍රවලිනි. සපත්තු මල් රුධිර පීඩනය අඩු කරන බව පෙන්වන විශ්වාසදායක මානව පරීක්ෂණයක් නැත.

වෙනත් බලපෑම්: 2025 සමාලෝචනයකට අනුව H. rosa-sinensis සඳහා ප්‍රතිඔක්සිකාරක, රුධිර සීනි සහ කොලෙස්ටරෝල් අඩු කරන සහ ක්ෂුද්‍රජීවී නාශක බලපෑම් වාර්තා වී ඇතත්, ඒ සියල්ලම පාහේ රසායනාගාර සහ සත්ව අධ්‍යයනවලිනි; මානව පරීක්ෂණ නොමැති බවද එහි සඳහන් වේ.

සශ්‍රීකත්වය: මීයන් මත කළ අධ්‍යයනයකදී මුල් සාරය කළලය ගර්භාෂයේ තැන්පත් වීම සම්පූර්ණයෙන්ම වැළැක්වූ අතර, වෙනත් අධ්‍යයනවලදී මල් සාරය පිරිමි මීයන්ගේ සශ්‍රීකත්වය අඩු කළේය.

සාක්ෂි 2026 නොවැම්බර් යාවත්කාලීන කරන ලදී.

පිළියෙළ කරන ආකාරය

• කොණ්ඩ තෙල් — රතු මල් 10ක් සහ ළපටි කොළ මිටක් තලා, පොල්තෙල් කෝප්පයක (මි.ලී. 250) දමා කොළ හැපෙන තරමට වියළෙන තුරු මද ගින්නේ පිසින්න. නිවුණු පසු පෙරා බෝතලයක දමා තබා ගන්න. හිස් කබලේ ගල්වා පැයකට පසු සෝදා හරින්න.
• කොළ ෂැම්පු — අමු කොළ මිටක් වතුර කෝප්ප භාගයක් සමඟ තලා ලිස්සන දියරය මිරිකා ගන්න. තෙත් කෙස්වල ගල්වා මිනිත්තු 5–10කට පසු සෝදා හරින්න.
• මල් තේ — කෘමිනාශක නොඉසින ලද නැවුම් මල් 2–3ක පෙති (කොළ පැහැති පාදය සහ රේණු දණ්ඩ ඉවත් කර) උණු වතුර කෝප්පයක මිනිත්තු 5ක් දමා තබන්න. දෙහි ඉස්ම ටිකක් එක් කළ විට දම් පැහැය රෝස පැහැයට හැරේ. සාමාන්‍යයෙන් දිනකට එක් කෝප්පයක් ප්‍රමාණවත්.

ආරක්ෂාව සහ ප්‍රවේශම් වීම්

හිසට ගාන විට සාමාන්‍යයෙන් ආරක්ෂිතයි; සමහරුන්ට කැසීම හෝ සමේ බිබිලි ඇති විය හැකි බැවින් මුලින්ම සමේ කුඩා කොටසක අත්හදා බලන්න. තේ පිළිබඳ මානව ආරක්ෂිත දත්ත ඉතා අල්පයි.

• ගර්භණී සහ කිරි දෙන කාලය: ගැබ්ගෙන සිටින විට, දරුවෙකු ලැබීමට උත්සාහ කරන විට හෝ මව්කිරි දෙන විට වද මල් මුඛයෙන් නොගන්න — එය සම්ප්‍රදායිකව ඔසප් වීම ඇති කිරීමට භාවිත කළ අතර, සත්ව අධ්‍යයනවල කළලය තැන්පත් වීම වළක්වන බලපෑම් පෙනී ගොස් ඇත.
• ළමුන්: හිස සේදීමට භාවිතය ගැටලුවක් නොවේ; කුඩා දරුවන්ට තේ නොදෙන්න.
• ඖෂධ: රුධිර පීඩනය හෝ දියවැඩියාව සඳහා නියම කළ ප්‍රතිකාර වෙනුවට කිසිවිටෙක වද මල් තේ භාවිත නොකරන්න. සත්ව අධ්‍යයනවලට අනුව එය රුධිර සීනි අඩු කළ හැකි නිසා, නිතිපතා බොනවා නම් වෛද්‍යවරයාට දන්වන්න.
• අධික මාත්‍රා: ඉතා අධික මාත්‍රාවලින් කොළ සාරය දුන් මීයන්ගේ අක්මා සහ වකුගඩු දර්ශක ඉහළ ගිය බැවින් සාන්ද්‍ර සාර සහ කැප්සියුල භාවිතයෙන් වළකින්න.
• වෛද්‍යවරයකු හමුවන්න — හදිසියේ හෝ පැල්ලම් ලෙස කෙස් ගැලවේ නම්, ඉතා අධික ඔසප් රුධිර වහනයක් හෝ කරකැවිල්ල ඇත්නම්.