නිල් කටරොළු (Clitoria ternatea): දෙහි එක් කළ විට දම් පැහැ වන නිල් මල් තේ

නිල් කටරොළු (Clitoria ternatea) යනු ලංකාව පුරා වැටවල් සහ පඳුරු අතරින් එබී බලන ගැඹුරු නිල් පැහැති මල් ඇති සිහින් වැලයි. උණු වතුරේ පොඟවන විට මෙම මල්වලින් පුදුම සහගත නිල් පැහැති තේ එකක් සෑදෙන අතර, දෙහි ඉස්මක් එක් කළ විට තත්පර කිහිපයකින් එය දම් පැහැයට හැරේ. ආයුර්වේදයේ අපරාජිතා ලෙස හැඳින්වෙන මෙම ශාකය මනසට ගුණදායක ඖෂධයක් ලෙස දිගු කලක් අගය කර ඇත.

උද්භිද විද්‍යාත්මක හා සංස්කෘතික පසුබිම

ඉංග්‍රීසියෙන් butterfly pea ලෙස හැඳින්වෙන නිල් කටරොළු, රනිල කුලයට (Fabaceae) අයත් බහුවාර්ෂික එතෙන වැලකි. එහි එක් කොළයක ඕවලාකාර පත්‍රිකා පහේ සිට හත දක්වා ඇති අතර, සෙන්ටිමීටර 4-5ක් දිග තනි මල් සාමාන්‍යයෙන් සුදු-කහ මැදක් සහිත ගැඹුරු නිල් පැහැතිය. සුදු මල් ඇති සුදු කටරොළු ශ්‍රී ලාංකීය සම්ප්‍රදායේ වඩා ඖෂධීය යැයි බොහෝ විට සැලකේ. මෙය පහතරට පහසුවෙන් වැඩේ. සංස්කෘත නාමය වන අපරාජිතා යන්නෙහි තේරුම ‘පරාජය නොකළ හැකි’ යන්නයි; දකුණු ඉන්දියාවේ එය ශංඛුපුෂ්පම් ලෙස හැඳින්වේ.

ශ්‍රී ලාංකීය දේශීය වෛද්‍ය ක්‍රමයේ භාවිතයන්

• මතකය සහ අවධානය — මුල් හෝ මුළු ශාකයෙන් සාදන, බොහෝ විට ගිතෙල් හෝ මී පැණි සමග ගන්නා මේධ්‍ය (මනසට ගුණදායක) ඖෂධ; අද මල් තේ සිසුන් අතර ජනප්‍රියය.
• සිත සන්සුන් කිරීම සහ නින්ද — කාංසාව, නොසන්සුන්තාව සහ ආතතිය සඳහාත්, ආයුර්වේදයේ වලිප්පුව සඳහාත්.
• ස්වාභාවික නිල් වර්ණය — බත්, රසකැවිලි සහ පාන වර්ණ ගැන්වීමට මල් තම්බා ගනී.
• බඩ විරේක කිරීම — මුල සාම්ප්‍රදායික විරේචකයක් වන නමුත් එය ලබා දෙන්නේ වෛද්‍යවරුන් පමණි.

විද්‍යාත්මක පර්යේෂණවලින් හෙළි වන දේ

මනසට ගුණදායක යැයි ඇති කීර්තිය ප්‍රධාන වශයෙන් පදනම් වී ඇත්තේ සතුන් මත කළ පර්යේෂණ මතය. මීයන් මත කළ අධ්‍යයනවලදී මුල් සහ අනෙකුත් සාර මගින් ඉගෙනීම සහ මතකය දියුණු වූ බවත්, සන්සුන් කිරීමේ, කාංසාව අඩු කිරීමේ, අවපීඩනයට එරෙහි සහ වලිප්පු වැළැක්වීමේ බලපෑම් පෙන්වූ බවත් සමාලෝචනවල විස්තර වේ. මෙයින් වැඩි කොටසක් මූලික මට්ටමේ බවත් මිනිසුන් මත සාක්ෂි ඉතා අල්ප බවත් සමාලෝචකයෝ සඳහන් කරති. මෙම තේ මතකය හෝ විභාග ප්‍රතිඵල වැඩි කරන බව නිසි මානව පරීක්ෂණයකින් පෙන්වා නැත.

මිනිසුන් මත ඇති එකම දත්ත රුධිර සීනි ගැන වන අතර ඒවා ඉතා කුඩාය. තායිලන්තයේ කළ සසම්භාවී හරස් (crossover) අධ්‍යයනයකදී නිරෝගී තරුණ පිරිමින් 15 දෙනෙකු සීනි ග්‍රෑම් 50ක් සමග හෝ නැතිව, වතුරේ මිශ්‍ර කළ මල් සාරය ග්‍රෑම් 1ක් හෝ 2ක් පානය කළහ. සීනි සමග ගත් විට, සාරය මගින් විනාඩි 30දී රුධිර ග්ලූකෝස් සහ ඉන්සියුලින් ඉහළ යාම අඩු කළ අතර රුධිරයේ ප්‍රතිඔක්සිකාරක ධාරිතාව වැඩි කළේය; තනිව ගත් විට නිරාහාර සීනි අඩු නොකළේය. මෙය නිරෝගී අය මත කළ එක් පානයක පරීක්ෂණයක් මිස දියවැඩියාව පිළිබඳ පරීක්ෂණයක් නොවේ.

වර්ණය වෙනස් වීම සරල රසායනයකි. මල්වල ඇති ඇන්තොසයනින් වර්ණක උදාසීන තත්ත්වයේදී ලා නිල් පැහැති වන අතර, ආම්ලිකතාව වැඩි වන විට දම් පැහැයටත්, ප්‍රබල ආම්ලික තත්ත්වයේදී රතු පැහැයටත්, ක්ෂාරීය වතුරේදී කොළ පැහැයටත් හැරේ. ඒවා පරීක්ෂණ නළයේදී ප්‍රතිඔක්සිකාරක වුවද, එමගින් ශරීරයට ප්‍රතිලාභයක් ඇති බව ඔප්පු නොවේ.

සාක්ෂි 2026 නොවැම්බර් යාවත්කාලීන කරන ලදී.

පිළියෙළ කරන ආකාරය

නිල් තේ: නැවුම් මල් 5-7ක් හෝ වියළි මල් තේ හැන්දක් මත අලුතින් නටවා ගත් වතුර කෝප්පයක් වත් කර, විනාඩි 5ක් වසා තබා පෙරා ගන්න. දම් පැහැය ලබා ගැනීමට දෙහි ඉස්මක් එක් කරන්න. දිනකට කෝප්ප එකකට හෝ දෙකකට සීමා කර, සීනි ඉතා මඳක් එක් කරන්න හෝ එක් නොකරන්න.

මල් වියළීම: උදෑසන පිපුණු මල් නෙළා, කොළ පැහැති පාදය ඉවත් කර, හැපෙන තරමට වියළෙන තුරු සෙවණේ වියළන්න.

නිල් බත්: මල් මිටක් බත් උයන වතුරේ විනාඩි කිහිපයක් තම්බා, පෙරා, එම නිල් වතුරෙන් බත් උයන්න.

මුල්වලින් සාදන ඖෂධ ආයුර්වේද සහ දේශීය වෛද්‍යවරුන් විසින් සාදනු ලැබේ; ඒවා නිවසේදී සාදා නොගන්න.

ආරක්ෂාව සහ ප්‍රවේශම් වීම්

• මල් තේ — සාමාන්‍ය ප්‍රමාණවලින් හොඳින් දරා ගත හැකි බව පෙනුනද දිගු කාලීන මානව ආරක්ෂණ අධ්‍යයන නැත.
• මුල් සහ ඇට — නිවසේ භාවිතයට නොවේ; මුල සාම්ප්‍රදායික විරේචකයක් වන අතර බඩේ කැක්කුම සහ පාචනය ඇති කළ හැකිය.
• ගර්භණී සමය, මව්කිරි දීම සහ ළමුන් — ආරක්ෂාව තහවුරු වී නැත; නිතිපතා තේ බීම සහ සාර වළකින්න. ආහාර වර්ණ ගැන්වීමට යොදන මල් වතුර ස්වල්පයකින් හානියක් වීමට ඉඩ අඩුය.
• ඖෂධ — සාරය ආහාරයෙන් පසු සීනි අඩු කළ හැකි බැවින් දියවැඩියා ඖෂධ ගන්නා අය සීනි මට්ටම පරීක්ෂා කළ යුතුය. රසායනාගාර අධ්‍යයනවල රුධිර පට්ටිකා කෙරෙහි බලපෑම් වාර්තා වී ඇති බැවින් ඇස්ප්‍රින්, ක්ලොපිඩොග්‍රෙල් හෝ වෝෆරින් ගන්නා අය ප්‍රවේශම් විය යුතු අතර, සැත්කමකට සති දෙකකට පෙර සාර නතර කරන්න.
• මතක ගැටලු — සමහර හේතු ප්‍රතිකාර කළ හැකි බැවින් වැඩිහිටියන්ගේ අමතක වීම ගැන වෛද්‍යවරයකු හමුවන්න.