මුකුණුවැන්න (Alternanthera sessilis): ශ්‍රී ලාංකිකයින්ගේ එදිනෙදා පලා වර්ගය

මුකුණුවැන්න (Alternanthera sessilis) යනු මෙම වෙබ් අඩවියේ ඇති වඩාත්ම අවධානයට ලක් නොවන එහෙත් ඉතාමත් ප්‍රයෝජනවත් ශාකයක් වේ. එය තෙත් බිම්වල කිසිදු සාත්තුවකින් තොරවම වැඩෙන බිම් දිගේ ඇදෙන වල් පැළෑටියක් වන අතර, ශ්‍රී ලාංකිකයින්ගේ කෑම මේසය මත වෙනත් ඕනෑම පලා වර්ගයකට වඩා බොහෝ විට මැල්ලුමක් ලෙස දක්නට ලැබේ.

උද්භිද විද්‍යාත්මක සහ සංස්කෘතික පසුබිම

Amaranthaceae පවුලට අයත්, බිම දිගේ වේගයෙන් පැතිරෙන මෙම පැළෑටිය තෙත් සහ අර්ධ-ජලජ බිම් වල — එනම් කුඹුරු ඉවුරු, කාණු සහ දිය පහරවල් අසල — කුඩා සම්මුඛ පත්‍ර සහ පත්‍ර සන්ධිවල පොකුරු වශයෙන් පිහිටන අපැහැදිලි සුදු පැහැති මල් සහිතව වර්ධනය වේ.

ලෝකයේ බොහෝ රටවල මෙය වල් පැළෑටියක් ලෙස සැලකෙන නමුත් මෙරටදී එය එළවළුවකි. ශ්‍රී ලංකාව තුළ මෙය වාණිජව වගා කරන අතර, සෑම වෙළඳපොළකම මිටි වශයෙන් විකිණීමට ඇත. එසේම සාමාන්‍ය පවුල්වල සතිපතා ආහාරයට ගනී — එයම එහි වටිනාකම මනාව පැහැදිලි කරයි.

පෝෂණ සහ ශාක රසායනික පැතිකඩ

මුකුණුවැන්න යනු provitamin A (beta-carotene), විටමින් සී (vitamin C), තන්තු (dietary fibre), යකඩ සහ කැල්සියම් සඳහා හොඳ මූලාශ්‍රයකි. ශාක රසායනිකව ගත් කල, එහි ප්‍රතිඔක්සිකාරක (antioxidant) ක්‍රියාකාරීත්වයට හේතු වන sterols, triterpenes සහ vitexin ඇතුළු flavonoids එහි අඩංගු වේ. ගුණතිලක සහ රණවීර වැනි ශ්‍රී ලාංකික පර්යේෂකයින් විසින් දේශීය පලා වර්ග තිස් හතරක් පිළිබඳ කළ සමීක්ෂණයකදී, වෙනත් ශ්‍රී ලාංකීය මැල්ලුම් ශාක සමඟ මෙහි ප්‍රතිඔක්සිකාරක ගුණාංග ද මැන ඇත.

ශ්‍රී ලාංකීය වෙදකමේ සාම්ප්‍රදායික භාවිතයන්

ශරීරය සිසිල් කිරීම

සිසිල් ගුණයක් සහිත ආහාරයක් ලෙස සැලකෙන මෙය, සාම්ප්‍රදායික වෙදකමේ සඳහන් වන ශරීරයේ අධික උෂ්ණය අඩු කිරීම සඳහා ආහාරයට ගනු ලැබේ.

ඇස්වල සෞඛ්‍යය

සාම්ප්‍රදායිකව දුර්වල හෝ බොඳ වූ පෙනීම සඳහා නිර්දේශ කෙරේ — මෙහි විද්‍යාත්මක පදනමක් ද පවතී, මන්ද මෙහි අඩංගු beta-carotene ශරීරයේදී විටමින් ඒ (vitamin A) බවට පරිවර්තනය වන අතර, ඇසේ සුදු ඉංගිරියාවට (cornea) සහ රාත්‍රී දෘෂ්ටිය සඳහා එය සැබවින්ම අවශ්‍ය වේ.

පෝෂණය සහ ශක්තිය

එදිනෙදා පෝෂ්‍යදායී පලා වර්ගයක් ලෙස නිතිපතා ආහාරයට ගනු ලැබේ.

පර්යේෂණ මගින් පෙන්වා දෙන්නේ කුමක්ද?

සත්ව අධ්‍යයන මගින් Alternanthera sessilis නිස්සාරණයන්හි අක්මාව ආරක්ෂා කිරීමේ සහ ප්‍රතිඔක්සිකාරක බලපෑම් වාර්තා කර ඇති අතර, එහි පෝෂණ සංයුතිය හොඳින් විස්තර කර ඇත. මේ පිළිබඳ මානව සායනික සාක්ෂි මූලික වශයෙන් නොමැත — නමුත් එළවළුවක් සඳහා එය තරමක් අසාධාරණ ප්‍රමිතියකි. මෙහි වටිනාකම ඇත්තේ ආහාරයක් ලෙස වන අතර, ආහාරයක් ලෙස මෙය කෙළින්ම ඉතා ගුණදායක වේ.

එක් ප්‍රසිද්ධ මතයක් නිවැරදි කළ යුතුය. මුකුණුවැන්නවල ශරීරයට පහසුවෙන් උරා ගන්නා යකඩ බහුලව ඇති බව නිතර විස්තර කෙරේ. නමුත් එය එසේ නොවේ. ශාකවලින් ලැබෙන යකඩ යනු 'non-haem' යකඩ වන අතර, මස් හෝ මාළුවල ඇති 'haem' යකඩවලට වඩා ඉතා අඩු කාර්යක්ෂමතාවයකින් යුතුව ශරීරය ඒවා අවශෝෂණය කරයි — සාමාන්‍යයෙන් එය ප්‍රතිශතයක් ලෙස සුළු ප්‍රමාණයකි. කොළවල ඇති විටමින් සී, යකඩ අවශෝෂණයට සැබවින්ම උපකාරී වන අතර, මුකුණුවැන්න ආහාරයට ගැනීම වටී, නමුත් එය යකඩ පෙතිවලට (iron supplements) සමාන විකල්පයක් නොවේ. ඇත්ත වශයෙන්ම නීරක්තිය (anaemia) ඇති ඕනෑම කෙනෙකුට මෙය ඉතා වැදගත් වේ.

මුකුණුවැන්න සකස් කර ගන්නා ආකාරය

මුකුණුවැන්න මැල්ලුම: කොළ සහ ළපටි දඬු සිහින්ව ලියාගෙන ගා ගත් පොල්, ලූනු, කහ සහ සමහර විට උම්බලකඩ දමා මඳ ගින්නේ පිස ගනී. පොල් සමඟ පිසීම අහඹු දෙයක් නොවේ — පොල්වල ඇති තෙල් මගින් මේදයේ දියවන beta-carotene අවශෝෂණය කර ගැනීම සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි දියුණු කරයි.

කැඳ: සමහර අවස්ථාවල ඖෂධීය කැඳක් ලෙස සකසා ගනු ලැබේ.

කොළ තරමක් රළු බැවින්, එය කලාතුරකින් අමුවෙන් ආහාරයට ගනී.

ආරක්ෂාව සහ පූර්වාරක්ෂාවන්

මුකුණුවැන්න යනු රට පුරා ආහාරයට ගන්නා එළවළුවක් වන අතර එය සාමාන්‍ය පරිභෝජනයට සම්පූර්ණයෙන්ම ආරක්ෂිත වේ. ගර්භණී සමයේදී ද එය ආරක්ෂිත වන අතර එය ෆෝලේට් (folate) සහ beta-carotene ලබා දෙන ප්‍රයෝජනවත් මූලාශ්‍රයකි.

එය ඉතා හොඳින් සෝදන්න. මෙය ප්‍රායෝගික පූර්වාරක්ෂාවක් වන අතර එය බැරෑරුම්ව සලකා බැලීම වටී: මුකුණුවැන්න බොහෝ විට කාණු සහ කුඹුරු ඉවුරු ඇතුළු තෙත්, එකතැන පල්වෙන ජලය සහිත බිම්වල වර්ධනය වේ. මේ හේතුවෙන් අර්ධ-ජලජ පලා වර්ගවල පසෙන් එකතු වන අපද්‍රව්‍ය, කෘෂිකාර්මික රසායනික ද්‍රව්‍ය සහ පරපෝෂිතයින් (parasites) රැඳී තිබිය හැක. වතුර කිහිප වතාවක් මාරු කරමින් එය සෝදා පිස ගන්න — සාමාන්‍ය මැල්ලුම් සෑදීමේදී මෙය දැනටමත් සිදු කෙරෙන අතර, සාම්ප්‍රදායික ක්‍රමය එතරම් සාර්ථක වීමට එක් හේතුවක් ද එයයි.

ඔබට නීරක්තිය (anaemia) ඇත්නම්, වෛද්‍යවරයෙකු හමුවන්න. විශේෂයෙන්ම ගර්භණී සමයේදී ඇති වන නීරක්තිය නිසි ලෙස තක්සේරු කිරීමක් අවශ්‍ය වන අතර සාමාන්‍යයෙන් යකඩ අතිරේක (supplements) ලබා දිය යුතුය; පලා වර්ගයකින් පමණක් එය නිවැරදි කළ නොහැකි අතර, ඉහත දැක්වූ ශාක යකඩ අවශෝෂණ සීමාවන් ඊට හේතුව වේ. එසේම නීරක්තිය ඇතිවීමට හේතු සොයා බැලිය යුතු මිස, ආහාර පමණක් ලබා දීමෙන් එය විසඳිය නොහැක.

warfarin ඖෂධය ලබා ගන්නා පුද්ගලයින් හරිත පලා වර්ග ආහාරයට ගැනීම හදිසියේම වැඩි නොකර, සාමාන්‍ය ප්‍රමාණයකින් පවත්වා ගත යුතුය. මන්ද විටමින් කේ (vitamin K) එම ඖෂධයට බලපෑම් කරන බැවිනි. පිළිගත් ස්ථානයකින් එය මිලදී ගන්න: මුකුණුවැන්න සමහර විට එයට සමාන වෙනත් ශාක සමඟ පටලවා ගැනෙන අතර, දූෂිත ජලයේ වවන ලද පලා වර්ග සැබෑම ගැටළුවක් වේ.