සෙනෙහෙ කොළ (Senna alexandrina): සැබවින්ම ක්‍රියාකාරී වන ඖෂධීය විරේචකය

මෙම වෙබ් අඩවියේ ඇති බොහෝ ඖෂධීය ශාක සම්බන්ධයෙන්, ඒවායේ සාම්ප්‍රදායික කීර්තිය පවතින සාක්ෂි වලට වඩා බොහෝ ඉදිරියෙන් සිටින බවට වන අනතුරු ඇඟවීම පවතී. සෙනෙහෙ කොළ (Senna alexandrina) ඊට ව්‍යතිරේකයකි. සෙනෙහෙ කොළ සැබවින්ම ක්‍රියාත්මක වන අතර, එය ක්‍රියා කරන්නේ ඇයිද යන්න දන්නා කරුණකි. තවද එහි ක්‍රියාකාරී සංයෝග ලොව පුරා ෆාමසිවල අලෙවි කරන විරේචක ඖෂධවල (laxatives) පදනම වේ. මෙහිදී ඇති අනතුරු ඇඟවීම සුපුරුදු දෙයට වඩා ප්‍රතිවිරුද්ධ එකකි: එනම් එය ක්‍රියා කරන්නේ අඩුවෙන් නොව, එය පමණට වඩා වැඩිපුර භාවිත වීමට බොහෝ දුරට ඉඩ ඇති බවයි.

Botanical and Cultural Background

සෙනෙහෙ කොළ යනු Fabaceae පවුලට අයත්, පත්‍රිකා සහිත කොළ සහ කහ පැහැති මල් ඇති, වියළි කලාපවල බහුලව වගා කරන කුඩා පඳුරකි. කොළ සහ කරල් යන දෙකම ඖෂධ සඳහා යොදා ගන්නා අතර, කරල් සාමාන්‍යයෙන් වඩා මෘදු ගුණයෙන් යුක්ත යැයි සැලකේ.

මෙම ශාකය අරාබි වෛද්‍ය විද්‍යාව හරහා යුරෝපීය ඖෂධවේදයට එක් විය — "සෙන්නා" (senna) යන නම පැමිණෙන්නේ අරාබි sanā යන වචනයෙනි — අද වන විට එය අසාමාන්‍ය ද්විත්ව තත්ත්වයක් උසුලන අතර, සාම්ප්‍රදායික භාවිතයේ මෙන්ම, බලපත්‍රලත් ෆාමසි ඖෂධවල සහ "ඩිටොක්ස් තේ" (detox tea) අතර ද එකවර දක්නට ලැබේ.

Traditional and Modern Uses

Constipation

එකම ප්‍රධාන භාවිතය මෙයයි. සෙනෙහෙ කොළ යනු උත්තේජක විරේචකයක් (stimulant laxative) වන අතර සාමාන්‍යයෙන් පැය හයේ සිට දොළහ දක්වා කාලයක් තුළ මළ පිටවීමක් සිදු කරයි, එය බොහෝ විට රාත්‍රී කාලයේදී ලබා ගැනීමට හේතුව මෙයයි.

Bowel preparation

එහි ඇති විශ්වාසදායක විරේචක ක්‍රියාකාරීත්වය නිසා, කොලොනොස්කොපි (colonoscopy) වැනි පරීක්ෂණ වලට පෙර සෙනෙහෙ කොළ අඩංගු සකස් කිරීම් භාවිතා කරනු ලැබේ.

In Ayurvedic formulations

සෙනෙහෙ කොළ සාම්ප්‍රදායික විරේචක සකස් කිරීම්වල දක්නට ලැබෙන අතර, එමගින් ඇතිවිය හැකි බඩේ කැක්කුම අඩු කිරීම සඳහා සාමාන්‍යයෙන් එය වාතය සමනය කරන (carminative) කුළුබඩු සමග මිශ්‍ර කරනු ලැබේ.

What the Research Shows

සෙනෙහෙ කොළ වල ක්‍රියාකාරී සංඝටක වන්නේ sennosides ය — මේවා මහාන්ත්‍රය දක්වා නොවෙනස්ව ගමන් කරන anthraquinone glycosides වන අතර, එහිදී බඩවැල්වල ඇති බැක්ටීරියා මගින් ඒවා ක්‍රියාකාරී ස්වරූපයට පත් කරනු ලැබේ. මෙමගින් මහාන්ත්‍රයේ චලනය උත්තේජනය කරන අතර ජලය අවශෝෂණය කර ගැනීම අඩු කර, මළ පිටවීමක් ඇති කරයි. මෙම ක්‍රියාවලිය පිළිබඳව මනාව අවබෝධ කරගෙන ඇත.

එහි ප්‍රධාන භාවිතය සඳහා ශක්තිමත් සායනික සාක්ෂි පදනමක් ඇති ඖෂධීය ශාක කිහිපයෙන් එකක් ලෙස සෙනෙහෙ කොළ හැඳින්විය හැකිය. Sennoside සකස් කිරීම් බොහෝ රටවල විරේචක ලෙස බලපත්‍ර ලබා ඇති අතර, සායනික මාර්ගෝපදේශවල මළබද්ධය සඳහා (palliative care ද ඇතුළුව) නිර්දේශ කර ඇත. කෙටිකාලීන මළබද්ධය සමනය කිරීම සඳහා එය ඵලදායී බව සමාලෝචන මගින් නිරන්තරයෙන් සොයාගෙන ඇත.

සාක්ෂි මගින් තහවුරු නොවන කරුණ නම් බර අඩු කර ගැනීම සඳහා සෙනෙහෙ කොළ භාවිත කිරීමයි. එය ක්‍රියා කරන්නේ මේදය දහනය කිරීමෙන් නොව මහාන්ත්‍රය හරහා අපද්‍රව්‍ය වේගයෙන් ගමන් කරවීමෙනි. සිදුවන ඕනෑම බර අඩුවීමක් ජලය සහ මළපහ පිටවීමක් පමණක් වන අතර එය වහාම නැවත යථා තත්ත්වයට පත්වේ, තවද සෙනෙහෙ කොළ මේ ආකාරයට භාවිතා කිරීම හරියටම හානියක් ගෙන දෙන රටාවක් බවට පත්වේ.

How Senehe Kola Is Prepared

Senna tea: වියළි කොළ කිහිපයක් විනාඩි දහයක් පමණ උණු වතුරේ දමා තබා — තදින් නොතම්බා, වතුරේ දමා පමණක් තබා — නින්දට පෙර පානය කිරීම.

Standardised preparations: ෆාමසිවල ඇති සෙන්නා පෙති වල මනින ලද sennoside මාත්‍රාවක් අඩංගු වේ, එය නිවසේ සාදන තේ වලට වඩා සැබෑ වාසියකි, මන්ද නිවසේ සාදන විට වරින් වර එහි සැර සහ ගුණය අනපේක්ෂිත ලෙස වෙනස් විය හැකි බැවිනි.

Safety and Precautions

සෙනෙහෙ කොළ සුදුසු වන්නේ කෙටිකාලීන භාවිතයට පමණි — උපරිම වශයෙන් සති එකක් හෝ දෙකක් පමණක්. මෙය මෙහි ප්‍රධානතම කරුණයි. දිගුකාලීන භාවිතය මගින් විරේචක මත යැපීමකට (laxative dependence) තුඩු දිය හැකි අතර, එහිදී එය නොමැතිව බඩවැල් නිසිලෙස ක්‍රියා නොකරන මන්දගාමී තත්ත්වයකට පත්වේ. තවද විද්‍යුත් විච්ඡේදක බිඳවැටීම්වලට — විශේෂයෙන් පොටෑසියම් අහිමි වීමට හේතු වේ, අඩු පොටෑසියම් මට්ටම හදවතට සහ මාංශ පේශීවලට බලපාන බැවින් මෙය වැදගත් වේ. දිගුකාලීන අනිසි භාවිතය melanosis coli නම් බඩවැල්වල අභ්‍යන්තර ආස්තරය අඳුරු වීමේ තත්ත්වයකට සම්බන්ධ වන අතර, අක්මාවට හානි වූ අවස්ථා ද වාර්තා වී ඇත.

හේතුව නොදන්නා උදරයේ වේදනාවක්, ඔක්කාරය සහ වමනය, හෝ බඩවැල් අවහිර වීමක් ගැන සැකයක් ඇත්නම් සෙනෙහෙ කොළ නොගත යුතුය. අවහිර වූ හෝ ප්‍රදාහයට ලක් වූ බඩවැලක් උත්තේජනය කිරීම අනතුරුදායකය. Crohn's disease සහ ulcerative colitis වැනි ප්‍රදාහකාරී බඩවැල් රෝගවලදී (inflammatory bowel disease), සහ ඇපෙන්ඩිසයිටිස් (appendicitis) වලදී මෙය භාවිත කිරීම නුසුදුසුය.

වෛද්‍ය උපදෙස් නොමැතිව ගර්භණී සමයේදී සහ මව්කිරි දෙන කාලයේදී එය භාවිත කිරීමෙන් වළකින්න, තවද වෛද්‍යවරයකු නියම කරන්නේ නම් මිස කුඩා දරුවන්ට ලබා නොදෙන්න. පොටෑසියම් අහිමි වීම මගින් digoxin හි විෂ සහිත බව වැඩි කරන අතර diuretics සහ corticosteroids හි බලපෑම වැඩි කරන බැවින්, ඔබ මෙම ඖෂධ ලබා ගන්නේ නම් ඒ පිළිබඳ ඔබේ වෛද්‍යවරයාට පවසන්න.

නැවත නැවත ඇතිවන මළබද්ධය යනු දිගින් දිගටම යටපත් කර දැමීමට වඩා පරීක්ෂා කර බැලිය යුතු රෝග ලක්ෂණයකි — විශේෂයෙන් එය අලුතින් ඇතිවූවක් නම්, මළපහ සමඟ රුධිරය පිටවන්නේ නම්, හෝ එය බර අඩුවීමක් සමඟ ඇති වන්නේ නම්.